Bronnen van zware metalen in voedingsmiddelen

Zware metalen kunnen in verschillende stadia van de productieketen in voedingsmiddelen terechtkomen, van de teelt van gewassen en de productie van dierlijke producten tot verwerking en verpakking.

Potentiële risico’s identificeren

Zware metalen kunnen in verschillende stadia van de productieketen in voedingsmiddelen terechtkomen, van de teelt van gewassen en de productie van dierlijke producten tot verwerking en verpakking. Sommige verontreinigingen zijn het gevolg van natuurlijke geologische omstandigheden, terwijl andere afkomstig zijn van industriële activiteiten, landbouwpraktijken of productieprocessen. Inzicht in deze routes helpt voedingsmiddelenproducenten om potentiële risico's te identificeren en effectieve monitorings- en beheersstrategieën te implementeren.

Zware metalen kunnen in voedingsmiddelen terechtkomen via milieuverontreiniging, landbouwpraktijken, industriële activiteiten, materialen die in contact komen met voedsel en productieprocessen. Bodem, water, atmosferische depositie, meststoffen, mijnbouwactiviteiten, verpakkingsmaterialen en apparatuur voor voedselverwerking behoren tot de meest voorkomende bronnen.

Milieubronnen

zware metalen in voedsel, bodemverontreiniging

Bodemverontreiniging

De bodem is de belangrijkste route waarlangs zware metalen in de voedselketen terechtkomen bij plantaardige voedingsmiddelen. Verontreiniging kan afkomstig zijn van zowel geogene (natuurlijk voorkomende) als antropogene (door de mens veroorzaakte) bronnen. Natuurlijke achtergrondconcentraties variëren sterk afhankelijk van de onderliggende geologie. Vulkanische bodems en bepaalde sedimentaire gesteenteformaties bevatten van nature verhoogde concentraties van elementen zoals cadmium en arseen, zelfs wanneer er geen sprake is van industriële vervuiling.

Cadmium in cacao is een goed gedocumenteerd voorbeeld van natuurlijk voorkomende verontreiniging. Cacaoteeltgebieden in Ecuador, Peru en delen van Indonesië staan bekend om hun van nature verhoogde cadmiumgehalten in de bodem. Hierdoor nemen cacaobomen meer cadmium op, zonder enige bijdrage van industriële activiteiten. Dit toont aan dat verhoogde concentraties zware metalen in voedingsmiddelen niet altijd het gevolg zijn van milieuvervuiling.

Naast natuurlijke achtergrondgehalten kan bodemverontreiniging het gevolg zijn van historische industriële activiteiten, atmosferische depositie, het gebruik van rioolslib en langdurig gebruik van verontreinigd irrigatiewater. Zodra zware metalen aanwezig zijn in de bodem, hangt de opname door planten niet alleen af van de totale concentratie, maar ook van hun biologische beschikbaarheid. Factoren zoals pH, het gehalte aan organische stof en de kationenuitwisselingscapaciteit beïnvloeden de mate waarin planten verschillende elementen opnemen.

De opname van cadmium neemt bijvoorbeeld doorgaans toe in zure bodems. Daarom worden landbouwmaatregelen zoals bekalking, waarbij de bodem-pH wordt verhoogd, soms toegepast om de beschikbaarheid van cadmium te verminderen en de opname door planten te beperken in gebieden met van nature verhoogde concentraties.

Rijst vormt een bijzonder geval omdat de teelt onder ondergelopen omstandigheden leidt tot anaerobe bodems. Hierdoor neemt de biologische beschikbaarheid van arseen toe in vergelijking met aerobe bodems die worden gebruikt voor granen zoals tarwe en maïs. Dit is een van de belangrijkste redenen waarom rijst doorgaans meer arseen accumuleert dan tarwe of maïs die onder vergelijkbare geologische omstandigheden worden geteeld.

Water

Water is een andere belangrijke route waarlangs zware metalen in de voedselketen terecht kunnen komen. Zowel irrigatiewater als proceswater kunnen bijdragen aan verontreiniging, vooral in regio's waar grondwater van nature verhoogde concentraties bevat van elementen zoals arseen.

Arseenverontreiniging van grondwater in delen van Bangladesh, West-Bengalen en de Mekongdelta behoort tot de best gedocumenteerde voorbeelden wereldwijd. In deze regio's is het arseen afkomstig uit natuurlijk voorkomende sedimentlagen en niet uit industriële vervuiling. Wanneer dit grondwater wordt gebruikt voor irrigatie, kunnen gewassen zoals rijst anorganisch arseen opnemen. Dit onderstreept het belang van waterkwaliteit in de voedselproductie.

Naast arseen kunnen irrigatie- en proceswater sporen bevatten van lood, cadmium, kwik en andere elementen, afhankelijk van de lokale omgeving en de waterbron. Zware metalen kunnen in voedingsmiddelen terechtkomen via rechtstreekse opname door gewassen, tijdens de verwerking van voedingsmiddelen en dranken, of via proceswater dat als ingrediënt wordt gebruikt.

Ook waterdistributiesystemen kunnen een bron van verontreiniging vormen. In oudere infrastructuren kan lood uit verouderde leidingen, sanitaire componenten of loodhoudend soldeer uitlogen naar drinkwater en water dat wordt gebruikt tijdens de voedselverwerking. Daarom gelden in veel landen strenge eisen voor monitoring en regelgeving rond drinkwaterkwaliteit om mogelijke bronnen van verontreiniging te beperken.

Omdat water doorheen de volledige voedselproductieketen wordt gebruikt, van irrigatie en ingrediëntvoorbereiding tot reiniging en verwerking, vormt routinematige monitoring van de waterkwaliteit een belangrijk onderdeel van voedselveiligheidsbeheer. Regelmatige analyses helpen producenten mogelijke verontreinigingsbronnen te identificeren voordat zware metalen in het eindproduct terechtkomen.

luchtverontreiniging als bron van zware metalen in voedsel

Luchtverontreiniging

Luchtverontreiniging draagt bij aan verontreiniging met zware metalen via atmosferische depositie. Zware metalen die in de atmosfeer terechtkomen, kunnen over grote afstanden worden getransporteerd voordat ze neerslaan op landbouwgrond, oppervlaktewater of rechtstreeks op gewassen. Bladgroenten en andere bovengrondse gewassen zijn bijzonder gevoelig, omdat verontreinigingen zich rechtstreeks op de eetbare delen kunnen afzetten, naast ophoping in de bodem.

Lood, cadmium, arseen en kwik behoren tot de elementen die het vaakst worden geassocieerd met atmosferische depositie. Eenmaal afgezet kunnen deze zware metalen langdurig in het milieu aanwezig blijven, waardoor de kans op opname door gewassen of overdracht naar de bredere voedselketen toeneemt.

Historisch gezien was loodhoudende benzine een van de grootste bronnen van atmosferische loodemissies. Hoewel het gebruik ervan wereldwijd is uitgefaseerd, is lood dat tientallen jaren geleden werd afgezet nog steeds aanwezig in bodems nabij voormalige drukke verkeersaders en kan het nog steeds bijdragen aan verontreiniging van gewassen die op deze locaties worden geteeld.

De verbranding van steenkool blijft een belangrijke bron van atmosferische kwikemissies. Na depositie in rivieren, meren en kustwateren zetten micro-organismen anorganisch kwik om in methylkwik, een zeer toxische vorm die zich ophoopt in vis en schaaldieren. Dit verklaart waarom roofvissen doorgaans hogere kwikconcentraties bevatten dan soorten die zich lager in de voedselketen bevinden.

Industriële activiteiten zoals metaalsmelterijen, cementproductie en metaalverwerking brengen eveneens zware metalen in de atmosfeer. Landbouwgrond in de nabijheid van dergelijke installaties kan worden blootgesteld aan verhoogde concentraties cadmium en lood. De afstand tot industriële emissiebronnen is daarom een belangrijke factor bij milieumonitoring en risicobeoordelingen op het gebied van voedselveiligheid.

Meststoffen

Fosfaatmeststoffen behoren tot de best gedocumenteerde antropogene bronnen van cadmium in landbouwbodems. Het fosfaatgesteente dat wordt gebruikt voor de productie van deze meststoffen bevat van nature cadmium, hoewel de concentratie sterk varieert afhankelijk van de geologische oorsprong. Daardoor kunnen fosfaatmeststoffen afkomstig uit verschillende fosfaatafzettingen uiteenlopende achtergrondgehalten aan cadmium bevatten.

Herhaald gebruik van fosfaatmeststoffen kan gedurende vele jaren leiden tot een geleidelijke toename van de cadmiumconcentratie in landbouwbodems, een proces dat vaak wordt aangeduid als cadmiumbelastingHoewel de hoeveelheid die tijdens één groeiseizoen wordt toegevoegd doorgaans beperkt is, kan langdurig gebruik van meststoffen bijdragen aan meetbare stijgingen van het cadmiumgehalte in de bodem, vooral in intensief bewerkte landbouwgebieden.

Voordat fosfaat in bodem kan worden gemeten, moet het bodemmonster eerst worden gedigesteerd ter voorbereiding van de analyse. MARSXpress 2.0, de MARS 6, en de BLADEFosfaat in bodem kan vervolgens worden geanalyseerd met de SEAL AA500 Continuous Flow Analyzer volgens de toepasselijke ISO-normen.

Het cadmiumgehalte van fosfaatmeststoffen is daarom een belangrijk aandachtspunt geworden binnen landbouw- en milieubeheer. In veel regio's zijn maatregelen ingevoerd om de toevoer van cadmium naar landbouwgronden te beperken door het cadmiumgehalte van meststoffen te verlagen voordat deze worden toegepast. Hierdoor wordt verontreiniging bij de bron aangepakt in plaats van uitsluitend te vertrouwen op analyses van het eindproduct.

Fosfaatmeststoffen zijn niet de enige potentiële bron van zware metalen. Ook zinkhoudende meststoffen en bepaalde micronutriëntenproducten kunnen sporen van cadmium bevatten als natuurlijk voorkomende onzuiverheid, omdat cadmium en zink vaak samen voorkomen in dezelfde mineraalafzettingen.

Mijnbouw als bron van zware metalen in voedsel

Mijnbouw

Mijnbouw- en ertsverwerkingsactiviteiten zijn belangrijke puntbronnen van verontreiniging met zware metalen, met name voor lood (Pb), cadmium (Cd), arseen (As) en kwik (Hg). Landbouwgronden in de buurt van actieve of historische mijnbouwgebieden kunnen verhoogde concentraties van deze metalen bevatten als gevolg van de verspreiding van verontreinigd mijnafval en verwerkingsresiduen.

Tailings, het afvalmateriaal dat vrijkomt bij de winning en verwerking van ertsen, bevatten vaak hoge concentraties van doelmetalen en andere gerelateerde sporenelementen. Deze verontreinigingen kunnen zich via verschillende routes verspreiden naar de omgeving, waaronder afspoeling naar oppervlaktewater, verspreiding van stof via de lucht en onbedoelde lozingen vanuit opslagfaciliteiten voor tailings. Zodra zware metalen aanwezig zijn in landbouwbodems of watersystemen, kunnen zij via opname door gewassen of ophoping in aquatische organismen in de voedselketen terechtkomen.

Historische mijnbouwactiviteiten blijven een langdurige bron van verontreiniging, omdat zware metalen persistente milieuverontreinigingen zijn die niet afbreken in de tijd. Daardoor kunnen landbouwgronden nabij voormalige lood-, zink- of goudmijnen nog tientallen of zelfs honderden jaren na het beëindigen van de activiteiten verhoogde metaalconcentraties vertonen.

Kleinschalige en ambachtelijke goudwinning vormt een specifiek voorbeeld van kwikverontreiniging door mijnbouw. In veel regio's wordt kwikamalgamatie toegepast om goud uit erts te winnen, waarbij kwik vrijkomt in omliggende bodems en waterwegen. Het kwik kan zich vervolgens ophopen in vis en andere aquatische organismen, waardoor een potentiële blootstellingsroute ontstaat voor lokale gemeenschappen die besmette vis en zeevruchten consumeren, met name in delen van Zuid-Amerika, Afrika en Zuidoost-Azië.

Industriële emissies als bron van zware metalen in voedsel

Industriële emissies

Industriële activiteiten naast mijnbouw en verbrandingsprocessen vormen een andere belangrijke bron van verontreiniging met zware metalen in het milieu en de voedselketen. Industrieën zoals metaalsmelterijen en raffinaderijen, batterijproductie en -recycling, galvaniseerbedrijven en bepaalde chemische productieprocessen kunnen zware metalen zoals lood (Pb), cadmium (Cd) en kwik (Hg) uitstoten naar de omringende lucht, het water en de bodem.

Wanneer industriële emissies of afvalwater onvoldoende worden gecontroleerd, kunnen zware metalen terechtkomen in rivieren, meren en kustwateren die worden gebruikt voor irrigatie of aquacultuur. Hierdoor ontstaat een potentiële route voor verontreiniging van landbouwproducten en aquatische voedingsmiddelen. In aquacultuursystemen die zich nabij of stroomafwaarts van industriële gebieden bevinden, kunnen vissen en schaaldieren zware metalen uit hun omgeving accumuleren tot concentraties die aanzienlijk hoger zijn dan die in het omringende water, als gevolg van bioaccumulatie in de aquatische voedselketen.

Regelgevende maatregelen die industriële emissies beperken, zoals de Europese Richtlijn Industriële Emissies 2010/75/EU, dragen indirect bij aan voedselveiligheid door de uitstoot van zware metalen naar het milieu te verminderen. Deze brongerichte maatregelen vullen de voedselgerelateerde regelgeving aan die maximale toegestane concentraties van contaminanten in voedingsmiddelen vastlegt.  

Materialen die in contact komen met voedsel

Verpakking

Voedselverpakkingen en andere materialen die in contact komen met voedingsmiddelen vormen een minder voor de hand liggende, maar goed gedocumenteerde route voor verontreiniging met zware metalen. In tegenstelling tot milieubronnen zoals bodem en water kunnen deze contaminanten in voedingsmiddelen terechtkomen door direct contact tussen het materiaal en het voedingsmiddel.

Keramische materialen die in contact komen met voedingsmiddelen vormen een historisch voorbeeld van dit risico. Keramische glazuren bevatten traditioneel lood- en cadmiumverbindingen als kleurstoffen en stabilisatoren. Onder bepaalde omstandigheden kunnen deze metalen uit keramisch servies migreren naar voedingsmiddelen, vooral naar zure voedingsmiddelen. Om deze reden reguleert de Europese Unie de maximale migratieniveaus van lood en cadmium uit keramische artikelen die bestemd zijn voor contact met voedingsmiddelen via Richtlijn 84/500/EEG en latere wijzigingen.

Metalen conservenblikken vormen een ander historisch aandachtspunt. Oudere conserven maakten vaak gebruik van loodhoudend soldeer in de naden van blikverpakkingen, hoewel deze praktijk in veel regio's grotendeels is uitgefaseerd. Toch blijft dit relevant bij de beoordeling van bepaalde geïmporteerde conservenproducten. Daarnaast kunnen drukinkten die worden gebruikt op voedselverpakkingen sporen van zware metalen bevatten. Migratie van pigmenten of andere stoffen vanuit bedrukte verpakkingsoppervlakken naar voedingsmiddelen, met name naar vette of vochtige producten die rechtstreeks in contact komen met bedrukte materialen, wordt gereguleerd via de algemene wetgeving voor materialen die met voedingsmiddelen in contact komen, waaronder Verordening (EG) nr. 1935/2004.

Productieprocessen

Voedselverwerking

Voedselverwerking kan het gehalte aan zware metalen beïnvloeden via verschillende mechanismen, onafhankelijk van de oorspronkelijke verontreiniging van de grondstoffen. Tijdens de verwerking kan verontreiniging ontstaan door contact met apparatuur, concentratie-effecten of veranderingen in de samenstelling van de voedingsmatrix.

Verwerkingsapparatuur, met name oudere machines vervaardigd uit roestvast staal of andere metaallegeringen, kan via slijtage, wrijving of corrosie bijdragen aan verontreiniging met sporenelementen. Dit risico kan groter zijn bij de verwerking van zure voedingsmiddelen, waarbij langdurig contact met metalen oppervlakken de afgifte van metaalionen kan bevorderen.

Verwerkingsmethoden die het watergehalte of de massa van een product verminderen, kunnen eveneens leiden tot hogere concentraties van van nature aanwezige zware metalen. Drogen, malen en vergelijkbare processen behouden het mineraalgehalte terwijl het totale productgewicht afneemt. Hierdoor stijgt de concentratie zware metalen per gewichtseenheid. Het vochtgehalte van voedingsmiddelen kan worden bepaald door het monster te drogen met systemen zoals de Smart Q of Smart 6. Deze systemen kunnen het vochtgehalte in ongeveer twee minuten bepalen. Specerijenpoeders en eiwitconcentraten kunnen bijvoorbeeld hogere concentraties zware metalen bevatten dan de oorspronkelijke grondstoffen, simpelweg omdat water is verwijderd.

Cacaoverwerking illustreert dit concentratie-effect duidelijk. Cadmium dat van nature aanwezig is in cacaobonen kan steeds sterker geconcentreerd raken tijdens fermentatie, droging en de productie van cacaopoeder en cacaomassa. Dit is een van de redenen waarom voor verschillende cacaoproducten specifieke maximale cadmiumgehalten gelden, in plaats van één uniforme limiet voor alle cacaoproducten.

Bron

Belangrijkste contaminanten

Vaak getroffen voedingsmiddelen

Bodem

Cadmium, arseen, lood

Cacao, rijst, granen, groenten

Water

Arseen, kwik, lood

Rijst, zeevruchten, dranken

Meststoffen

Cadmium

Granen, groenten

Mijnbouw

Lood, cadmium, arseen, kwik

Gewassen, vis

Industriële emissies

Lood, cadmium, kwik

Gewassen nabij industriële gebieden

Verwerking

Metalen afkomstig van apparatuur, concentratie-effecten

Cacaoproducten, poeders, concentraten

Bespreek uw behoeften op het gebied van voedselanalyse

Onze Xperts bespreken graag jouw toepassing en helpen je bij het vinden van de juiste oplossing.

FAQ

Hoe komen zware metalen in voedingsmiddelen terecht?

Zware metalen kunnen in voedingsmiddelen terechtkomen via milieuverontreiniging, landbouwpraktijken, industriële activiteiten, materialen die in contact komen met voedsel en voedselverwerking. Veelvoorkomende bronnen zijn bodem, water, luchtverontreiniging, meststoffen, mijnbouwactiviteiten, verpakkingsmaterialen en productieapparatuur.

Ja. Zware metalen kunnen van nature voorkomen in voedingsmiddelen als gevolg van de geologische samenstelling van bodems, sedimenten en grondwater. Verhoogde concentraties zijn dus niet altijd het gevolg van industriële vervuiling.

Ja. Irrigatiewater kan arseen, lood, cadmium, kwik en andere sporenelementen bevatten. Gewassen kunnen deze verontreinigingen tijdens de groei opnemen, waarna ze in de voedselketen terecht kunnen komen.

Grondwater kan van nature verhoogde concentraties bevatten van elementen zoals arseen. Wanneer verontreinigd grondwater wordt gebruikt voor irrigatie of voedselverwerking, kunnen zware metalen terechtkomen in landbouwproducten en voedingsingrediënten.

Zware metalen die in de atmosfeer terechtkomen, kunnen via atmosferische depositie neerslaan op landbouwgrond, oppervlaktewater en gewassen. Deze verontreinigingen kunnen vervolgens in de voedselketen terechtkomen via opname door gewassen of door rechtstreekse verontreiniging van het gewasoppervlak.

Cadmiumbelasting verwijst naar de geleidelijke ophoping van cadmium in landbouwbodems als gevolg van langdurig gebruik van meststoffen. Zelfs kleine jaarlijkse hoeveelheden kunnen op termijn leiden tot significante concentraties.

Wanneer water wordt verwijderd, blijven de aanwezige mineralen en contaminanten achter en worden ze geconcentreerd. Daardoor bevatten gedroogde voedingsmiddelen vaak hogere concentraties zware metalen per kilogram dan de oorspronkelijke grondstof.

Rijst, zeevruchten, dranken en voedingsmiddelen die zijn geproduceerd met verontreinigd irrigatie- of proceswater behoren tot de producten die het vaakst worden geassocieerd met watergerelateerde verontreiniging door zware metalen.

Neem contact op met onze Xperts

Bel je ons liever even?

België en Luxemburg
+32 (02)2 334 22 70