Zware metalen in verschillende voedingsmiddelen
Verontreiniging met zware metalen varieert sterk tussen verschillende voedingsmiddelen.
Zware metalen het vaakst in verschillende voedingsmiddelen voorkomen
Verontreiniging met zware metalen varieert sterk tussen verschillende voedingsmiddelen, omdat gewassen, dieren en voedingsmatrices zware metalen op verschillende manieren opnemen, accumuleren en vasthouden. Factoren zoals teeltomstandigheden, milieuverontreiniging, voedselverwerking en biologische eigenschappen beïnvloeden welke zware metalen het meest waarschijnlijk aanwezig zijn.
Daardoor vereisen bepaalde productcategorieën, zoals rijst, zeevruchten, cacao en bladgroenten, een gerichtere monitoring dan andere. Op deze pagina lees je welke zware metalen het vaakst in verschillende voedingsmiddelen voorkomen, waarom ze aanwezig zijn en welke factoren hun concentraties beïnvloeden.
Rijst en granen
Rijst is de voedingsmiddelencategorie die het sterkst wordt geassocieerd met arseenverontreiniging, omdat rijst wordt geteeld onder ondergelopen, anaerobe omstandigheden in rijstvelden. Deze omstandigheden verhogen de biologische beschikbaarheid van anorganisch arseen in de bodem, waardoor rijstplanten aanzienlijk meer arseen opnemen dan granen zoals tarwe of maïs, die onder aerobe omstandigheden worden geteeld. Omdat anorganisch arseen aanzienlijk toxischer is dan organische arseenverbindingen zoals arsenobetaïne, gelden hiervoor strikte wettelijke limieten.
Rijst en rijstproducten kunnen sterk verschillen in hun arseengehalte. Zilvervliesrijst bevat doorgaans hogere concentraties dan witte rijst, omdat arseen zich voornamelijk ophoopt in de zemellaag die tijdens het polijsten wordt verwijderd. Rijstwafels, rijstcrackers en op rijst gebaseerde babygranen kunnen eveneens relatief hoge concentraties anorganisch arseen bevatten, doordat verwerking het gehalte aan mineralen kan concentreren door het verwijderen van water en koolhydraten.
De hoeveelheid arseen in rijst wordt niet alleen beïnvloed door de teeltmethode, maar ook door het rijstras en de teeltlocatie. Rijst uit delen van Zuid- en Zuidoost-Azië, waar het grondwater van nature verhoogde concentraties arseen bevat, vertoont vaak hogere gehaltes aan anorganisch arseen dan rijst uit regio's zonder dergelijke geologische omstandigheden.
Om consumenten te beschermen, stelt EU-verordening 2023/915 maximumgehalten vast voor anorganisch arseen in rijstproducten, waaronder:
- 0,20 mg/kg voor gepolijste rijst
- 0,25 mg/kg voor gepelde rijst
- Een strengere grenswaarde van 0,10 mg/kg voor rijst die bestemd is voor zuigelingen en jonge kinderen
Vis en zeevruchten
Kwik, en in het bijzonder methylkwik, vormt de belangrijkste zorg met betrekking tot zware metalen in vis en zeevruchten. Methylkwik ontstaat wanneer micro-organismen anorganisch kwik omzetten in een organische vorm in aquatische sedimenten. Vervolgens hoopt het zich op in individuele organismen en neemt de concentratie toe naarmate het door de voedselketen beweegt.
Daardoor bevatten langlevende roofvissen zoals tonijn, zwaardvis, haai en marlijn doorgaans aanzienlijk hogere concentraties methylkwik dan kleinere, kortlevende soorten.
Vis en zeevruchten kunnen ook andere zware metalen accumuleren, afhankelijk van hun leefomgeving en voedingsgedrag. Filtervoedende schelpdieren, waaronder tweekleppige weekdieren, kunnen cadmium uit sedimenten en water opnemen tot concentraties die aanzienlijk hoger zijn dan die in het omringende aquatische milieu. Daarom vormt cadmium een bijkomend aandachtspunt voor bepaalde schelpdiersoorten.
Om consumenten te beschermen, stelt EU-verordening 2023/915 verschillende maximumgehalten voor kwik in vis vast op basis van de verwachte mate van bioaccumulatie. Het maximumgehalte bedraagt:
- 0,50 mg/kg voor de meeste vissoorten
- 1,0 mg/kg voor bepaalde roofvissoorten, waaronder zwaardvis, haai en bepaalde tonijnsoorten
De verordening stelt ook maximumwaarden vast voor cadmium in tweekleppige weekdieren en schaaldieren. Vanwege de ontwikkelingsneurotoxiciteit van methylkwik raden verschillende EU-lidstaten zwangere vrouwen en andere kwetsbare groepen aan om hun consumptie van vissoorten waarvan bekend is dat ze hogere kwikconcentraties bevatten, te beperken.
Cacao en chocolade
Cadmium vormt het belangrijkste aandachtspunt met betrekking tot zware metalen in cacao- en chocoladeproducten. In tegenstelling tot veel andere gevallen van verontreiniging met zware metalen is cadmium in cacao voornamelijk van geogene oorsprong. Dit betekent dat het van nature aanwezig is in het milieu en niet hoofdzakelijk afkomstig is van industriële vervuiling. Cacao uit delen van Ecuador, Peru en de Dominicaanse Republiek bevat vaak verhoogde concentraties cadmium, omdat de vulkanische bodems in deze regio's van nature rijk zijn aan dit element. Daardoor kunnen cacaobomen cadmium opnemen uit de bodem, zelfs zonder antropogene verontreiniging.
De cadmiumconcentratie in cacaoproducten wordt ook beïnvloed door verwerking. Tijdens fermentatie, droging en de productie van cacaomassa, cacaopoeder en cacaoboter wordt water verwijderd en verandert de samenstelling van de grondstof, waardoor de cadmiumconcentratie per gewichtseenheid toeneemt. Daarom bevat cacaopoeder doorgaans hogere cadmiumconcentraties dan afgewerkte chocoladeproducten.
Om consumenten te beschermen en tegelijkertijd rekening te houden met deze natuurlijke en verwerkingsgerelateerde verschillen, stelt EU-verordening 2023/915 categorie-specifieke maximumgehalten voor cadmium in chocolade en van cacao afgeleide producten vast. De toegestane concentraties variëren als volgt:
- 0,10 mg/kg voor chocolade met minder dan 30% cacaobestanddelen
- 0,80 mg/kg voor cacaopoeder
- Tussengrenzen voor producten met een hoger cacaogehalte
Groenten en fruit
Lood en cadmium zijn de belangrijkste zware metalen die worden geassocieerd met fruit en groenten. Deze elementen kunnen via verschillende routes in gewassen terechtkomen, waaronder opname uit verontreinigde bodem, atmosferische depositie op bladeren en vruchten, en het gebruik van verontreinigd irrigatiewater. De mate van verontreiniging hangt af van zowel omgevingsfactoren als de eigenschappen van het gewas.
Bladgroenten zoals spinazie en sla accumuleren doorgaans hogere concentraties lood en cadmium dan vruchtgroenten. Dit komt door hun grotere bladoppervlak, waardoor ze meer worden blootgesteld aan atmosferische depositie, en door verschillen in wortelopname en metaaltransport binnen de plant.
Groenten die worden geteeld in de buurt van historische industriële locaties, mijnbouwgebieden of drukke verkeerswegen vereisen vaak extra monitoring. Lokale bodemverontreiniging kan namelijk leiden tot concentraties zware metalen die aanzienlijk hoger zijn dan de regionale achtergrondwaarden, zelfs wanneer het gewas zelf niet bijzonder gevoelig is voor accumulatie.
Om rekening te houden met verschillen in opname en consumptiepatronen stelt EU-Verordening 2023/915 productspecifieke maximale gehalten vast voor cadmium in groenten, met afzonderlijke limieten voor wortel- en knolgewassen, bladgroenten en vruchtgroenten.
Kruiden en specerijen
Lood is het belangrijkste zware metaal dat in verband wordt gebracht met kruiden en specerijen. Hoewel verontreiniging kan optreden via dezelfde routes als bij andere plantaardige voedingsmiddelen, waaronder opname vanuit de bodem en atmosferische depositie, worden specerijen ook geassocieerd met een specifieke vorm van verontreiniging: opzettelijke vervalsing. Een van de best gedocumenteerde voorbeelden is de toevoeging van loodchromaat aan kurkuma om de gele kleur te versterken en de schijnbare waarde te verhogen. In tegenstelling tot milieuverontreiniging wordt deze praktijk beschouwd als voedselfraude en is zij in verschillende internationale onderzoeken vastgesteld.
Kruiden en specerijen vormen een unieke analytische uitdaging omdat ze doorgaans in kleine hoeveelheden worden geconsumeerd, maar relatief hoge concentraties zware metalen kunnen bevatten op gewichtsbasis. Daarom moet bij de beoordeling van mogelijke gezondheidsrisico's zowel rekening worden gehouden met de concentratie als met de werkelijke blootstelling via de voeding.
Om deze risico's te beperken stelt EU-Verordening 2023/915 maximale gehalten vast voor lood in kruiden en specerijen, waarbij deze productcategorie afzonderlijk wordt behandeld van veel andere voedingsmiddelen. Daarnaast worden partijen specerijen met loodverontreiniging, met name kurkuma en paprika, regelmatig gemeld via het Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF). Dit onderstreept het blijvende belang van monitoring en authenticiteitscontrole binnen de keten van kruiden en specerijen.
Babyvoeding
Babyvoeding en zuigelingenvoeding zijn onderworpen aan de strengste limieten voor zware metalen van alle voedingsmiddelencategorieën. Zuigelingen hebben een lager lichaamsgewicht, organen die zich nog ontwikkelen en een hogere voedselinname in verhouding tot hun lichaamsgewicht dan volwassenen. Daardoor kunnen zelfs lage concentraties zware metalen leiden tot een relatief hogere blootstelling.
Anorganisch arseen in babygranen op basis van rijst, lood in groente- en fruitpurees en cadmium in uiteenlopende ingrediënten voor babyvoeding behoren tot de meest gecontroleerde combinaties van contaminanten en voedingsmiddelen.
De aandacht voor deze productcategorie nam toe na het Amerikaanse congresrapport uit 2021 over zware metalen in babyvoeding. Hoewel het onderzoek zich richtte op de Verenigde Staten, heeft het veel Europese producenten ertoe aangezet om uit voorzorg interne specificaties te hanteren die aanzienlijk strenger zijn dan de wettelijke maximumgehalten van de Europese Unie. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van specifieke inkoopprogramma's voor grondstoffen met lage gehaltes aan zware metalen voor babyvoeding, gecombineerd met frequentere batchanalyses dan gebruikelijk is voor vergelijkbare voedingsmiddelen voor volwassenen.
Zuivel
Zuivelproducten bevatten doorgaans lagere concentraties zware metalen dan veel plantaardige voedingsmiddelen of zeevruchten. In tegenstelling tot kwik in aquatische voedselketens accumuleren zware metalen zich niet in dezelfde mate via de lactatieroute van zoogdieren. Daardoor vertonen melk en zuivelproducten meestal relatief lage achtergrondconcentraties van zware metalen.
Lood en cadmium kunnen echter in melk terechtkomen via verontreinigd diervoeder, weidegronden of drinkwater. Daarom vormt monitoring van het gehalte aan zware metalen in diervoeders en watervoorzieningen een belangrijke preventieve maatregel binnen voedselveiligheidsprogramma's voor de zuivelsector.
EU-Verordening 2023/915 stelt een relatief laag maximaal gehalte aan lood vast voor rauwe melk. Dit weerspiegelt zowel de doorgaans lage achtergrondverontreiniging als het belang van zuivelproducten in de voeding van alle leeftijdsgroepen, inclusief zuigelingen die melkgebaseerde zuigelingenvoeding consumeren. De overdracht van zware metalen van diervoeder naar melk is aanzienlijk lager dan de overdracht die wordt waargenomen voor veel andere contaminantengroepen. Daardoor vereisen zuivelproducten doorgaans minder intensieve monitoring van zware metalen dan risicovollere productcategorieën zoals rijst, cacao of zeevruchten.
Drinkwater
Drinkwater is zowel een directe bron van blootstelling aan zware metalen als een indirecte bron via het gebruik ervan bij de productie van voedingsmiddelen en dranken. Arseen en lood zijn hierbij de belangrijkste aandachtspunten. Arseen is doorgaans afkomstig van natuurlijke geologische bronnen in grondwater, terwijl lood meestal wordt geassocieerd met verouderde distributiesystemen, loodhoudende leidingen en sanitaire installaties.
Omdat water in de volledige voedselproductieketen wordt gebruikt, van voedselverwerking en drankproductie tot ingrediëntvoorbereiding, is een hoge waterkwaliteit essentieel voor voedselveiligheid. Verontreinigd water kan rechtstreeks bijdragen aan de concentratie van zware metalen in voedingsmiddelen en dranken.
EU-Richtlijn 2020/2184 stelt parameterniveaus vast voor zware metalen in drinkwater, waaronder een loodgehalte dat tegen 2036 wordt verlaagd van 10 µg/L naar 5 µg/L. Dit weerspiegelt de huidige wetenschappelijke inzichten dat er geen veilige blootstellingsdrempel voor lood is vastgesteld. Gebotteld water en water dat rechtstreeks als voedingsingrediënt wordt gebruikt, worden afzonderlijk gereguleerd onder Verordening (EU) 2023/915, die maximale gehalten vastlegt die zijn afgestemd op het beoogde gebruik en consumptiepatroon.
Voedingssupplementen
Voedingssupplementen kunnen sterk variëren in hun gehalte aan zware metalen, omdat verontreiniging grotendeels afhankelijk is van de herkomst van de grondstoffen en niet zozeer van het productieproces. Supplementen op basis van plantaardige, algale of mariene grondstoffen zijn bijzonder gevoelig voor verontreiniging, omdat deze materialen van nature zware metalen kunnen accumuleren uit hun groeiomgeving.
Supplementen op basis van algen, waaronder bepaalde producten met zeewier en kelp, staan bekend om verhoogde concentraties arseen en in sommige gevallen ook hoge gehaltes aan jodium, als gevolg van de natuurlijke bioaccumulatie-eigenschappen van mariene algen.
Plantaardige supplementen afkomstig uit regio's met van nature verhoogde concentraties zware metalen in de bodem kunnen eveneens hogere gehaltes bevatten dan vergelijkbare conventionele voedingsmiddelen. Dit komt mede doordat supplementen vaak worden geproduceerd als geconcentreerde extracten in plaats van als volledige voedingsmiddelen.
Om rekening te houden met deze verschillen stelt EU-Verordening 2023/915 specifieke maximale gehalten vast voor voedingssupplementen, die afwijken van de limieten die gelden voor de conventionele voedingsmiddelen waaruit de ingrediënten afkomstig zijn. Omdat supplementen doorgaans sterker geconcentreerd zijn en er tijdens de productie weinig mogelijkheden zijn voor verdunning of menging, vormen grondige analyses van grondstoffen en de beoordeling van analysecertificaten (CoA's) van leveranciers belangrijke beheersmaatregelen voor producenten van supplementen.
Eetbare oliën
Eetbare oliën vormen over het algemeen een lager risico op verontreiniging met zware metalen dan veel andere voedingsmiddelencategorieën. Tijdens de extractie en raffinage van olie blijven zware metalen voornamelijk gebonden aan de wateroplosbare, eiwit- en vezelfracties van de grondstof, in plaats van zich te verdelen in de vetfractie. Daardoor bevatten geraffineerde eetbare oliën doorgaans relatief lage concentraties zware metalen.
Toch kan verontreiniging met zware metalen voorkomen. De concentratie van zware metalen in het oorspronkelijke oliehoudende zaad, verontreiniging tijdens het persen of extraheren en, in sommige gedocumenteerde gevallen, ongeschikte opslag- of transportcontainers kunnen allemaal invloed hebben op de kwaliteit van de uiteindelijke olie.
Raffinagestappen zoals ontgommen, neutralisatie en bleken kunnen het gehalte aan zware metalen in ruwe oliën verder verlagen. Daardoor bevatten geraffineerde oliën doorgaans lagere concentraties dan de overeenkomstige ruwe of koudgeperste oliën. Dit is vooral relevant voor de groeiende markt van koudgeperste en niet-geraffineerde oliën. Omdat hierbij geen raffinagestappen worden toegepast, is de kans groter dat zware metalen die aanwezig zijn in het oorspronkelijke oliehoudende zaad ook in het eindproduct aanwezig blijven.
Meer informatie over zware metalen in voedsel
Bespreek uw behoeften op het gebied van voedselanalyse
Onze Xperts bespreken graag jouw toepassing en helpen je bij het vinden van de juiste oplossing.
FAQ
Waarom bevat rijst meer arseen dan andere granen?
Rijst bevat doorgaans meer arseen dan graansoorten zoals tarwe of maïs, omdat het wordt geteeld op ondergelopen rijstvelden. Deze anaërobe omstandigheden verhogen de biologische beschikbaarheid van anorganisch arseen in de bodem, waardoor rijstplanten tijdens hun groei meer arseen opnemen.
Bevat zilvervliesrijst meer arseen dan witte rijst?
Ja. Zilvervliesrijst bevat doorgaans hogere arseenconcentraties omdat arseen zich ophoopt in de buitenste zemellaag. Deze laag blijft behouden in zilvervliesrijst, maar wordt verwijderd tijdens het polijsten van witte rijst.
Welke vissoorten bevatten de hoogste kwikconcentraties?
Grote roofvissen zoals tonijn, zwaardvis, haai en marlijn bevatten doorgaans de hoogste kwikconcentraties. Deze soorten accumuleren methylkwik via een proces dat biomagnificatie wordt genoemd.
Wordt cadmium in chocolade veroorzaakt door vervuiling?
Niet noodzakelijk. In veel cacaoproducerende regio's komt cadmium van nature voor in de bodem en wordt het door cacaobomen opgenomen zonder enige bijdrage van industriële vervuiling.
Welke groenten vereisen het vaakst monitoring op zware metalen?
Bladgroenten, groenten die worden geteeld nabij industriële gebieden en gewassen die worden verbouwd op verontreinigde bodems vereisen doorgaans extra monitoring op lood en cadmium.
Kan drinkwater zware metalen bevatten?
Ja. Drinkwater kan zware metalen bevatten zoals arseen en lood. Arseen is vaak afkomstig van natuurlijke geologische bronnen, terwijl lood meestal wordt geassocieerd met verouderde leidingen en sanitaire installaties.
Welke zware metalen worden het meest gecontroleerd in babyvoeding?
Anorganisch arseen, lood en cadmium behoren tot de zware metalen die het meest worden gecontroleerd in babyvoeding en ingrediënten voor zuigelingenvoeding.
Bevatten zuivelproducten zware metalen?
Zuivelproducten kunnen sporen van zware metalen bevatten, maar de concentraties zijn doorgaans lager dan die in veel plantaardige voedingsmiddelen en zeevruchten.